مطالعات فقه تربیتی - فهرست مقالات

مقاله پژوهشی

بررسی فقهی حدود تربیت اعتقادی اصل توحید

علی زارع قراملکی؛ قدیرعلی شمس

دوره 13، شماره 25 ، شهریور 1405، صفحه 7-27

https://doi.org/10.22034/mft.2026.22109.1478

چکیده

هدف: این پژوهش با هدف تعیین «حدود تربیت اعتقادی اصل توحید» از منظر فقهی انجام شده است. با توجه به مسئولیت والدین و مربیان در تربیت اعتقادی کودکان، پرسش اصلی آن است که چه مقدار از معارف مرتبط با خداوند ... بیشتر هدف: این پژوهش با هدف تعیین «حدود تربیت اعتقادی اصل توحید» از منظر فقهی انجام شده است. با توجه به مسئولیت والدین و مربیان در تربیت اعتقادی کودکان، پرسش اصلی آن است که چه مقدار از معارف مرتبط با خداوند (ذات، یگانگی و صفات) به صورت الزامی باید آموزش داده شود و چه مقدار خارج از محدوده وجوب قرار دارد. روش پژوهش: این تحقیق با روش استنباطی و رویکرد اجتهادی انجام شده است. ابتدا مقتضای اصل عملی (برائت و احتیاط) و ادله عام تربیت (آیات و روایات جامع تربیتی و قواعدی مانند ارشاد جاهل و هدایت) بررسی گردید. سپس ادله خاص شامل دلیل عقل، آیات قرآن، اجماع، ارتکاز متشرعه و سه دسته روایات مرتبط با شناخت ذات، یگانگی و صفات الهی مورد ارزیابی سندی و دلالی قرار گرفت. در نهایت با جمع‌بندی میان ادله، حدود واجب تربیت اعتقادی استخراج شد. یافته‌ها: اصل عملی احتیاط اقتضا می‌کند در تربیت اعتقادی جانب احتیاط رعایت شود. ادله عام تربیت بر وجوب اصل تربیت دلالت دارند اما محدوده دقیق را مشخص نمی‌کنند. از میان ادله خاص، دلایل عقلی (وجوب شکر منعم و دفع ضرر محتمل) تنها شناخت اجمالی خداوند را ایجاب می‌کنند. آیات قرآن بیشتر ناظر به پیامدهای کفر هستند. اجماع مدرکی و ارتکاز متشرعه نیز از اعتبار کافی برای تعیین حدود تفصیلی برخوردار نیستند. روایات صحیح (دسته اول و دوم) بر وجوب شناخت ذات و یگانگی خداوند از طریق شهادت به «لا اله الا الله» دلالت دارند. بررسی دلالی روایات نشان می‌دهد که این شهادت مستلزم شناخت مجموعه‌ای از صفات کلیدی الهی (حیات، علم، قدرت، حکمت و مالکیت) است که معبود حق را از معبودهای باطل متمایز می‌سازد. نتیجه‌گیری: حد واجب در تربیت اعتقادی اصل توحید عبارت است از: شناخت اجمالی ذات و یگانگی خداوند همراه با آموزش صفاتی که در تحقق عبودیت حقیقی نقش دارند. شناخت تفصیلی تمامی صفات و مراتب عالی توحید وجوب ندارد.

مقاله پژوهشی

نقش والدین در قبال نماز فرزندان با تاکید بر ادله امر به نماز

حجت اله دهقانی دهقانی

دوره 13، شماره 25 ، شهریور 1405، صفحه 28-48

https://doi.org/10.22034/mft.2026.20642.1450

چکیده

هدف: این پژوهش با هدف بررسی مبنای فقهی مسئولیت والدین در امر کردن فرزندان به نماز و تعیین قلمرو و ساختار تربیتی این مسئولیت انجام شده است. پرسش اصلی آن است که آیا ادله نقلی موجود در منابع اسلامی مسئولیت ... بیشتر هدف: این پژوهش با هدف بررسی مبنای فقهی مسئولیت والدین در امر کردن فرزندان به نماز و تعیین قلمرو و ساختار تربیتی این مسئولیت انجام شده است. پرسش اصلی آن است که آیا ادله نقلی موجود در منابع اسلامی مسئولیت مشخصی برای والدین در امر فرزندان به نماز اثبات میکند و در صورت اثبات این مسئولیت چگونه در قالب فرایندی تدریجی و نظام مند از تربیت دینی قابل تبیین است؟ روش پژوهش: روش پژوهش با روش تحلیلی - استنباطی و با استفاده از مطالعات کتابخانه ای انجام شده و بر قرآن کریم روایات منابع فقهی و منابع مرتبط با علم رجال تکیه دارد ادله روایی مربوط به آموزش نماز به کودکان در سه دسته بررسی و طبقه بندی شد: 1. نصوص صریح دال بر مسئولیت والدین یا سرپرستان در آموزش نماز ؛2. شواهد ضمنی مؤید مسئولیت والدین و 3. روایات مربوط به نمازگزاردن کودکان یا جمع میان نمازها روایات از دو جهت سندی و دلالی بررسی و یافته ها در قالب الگویی نظام مند از فرایند تربیتی تلفیق شد. یافته‌ها: بررسی ادله نشان می‌دهد که مسئولیت والدین در امر فرزندان به نماز هم بر اساس دلالت‌های صریح و هم ضمنی قابل اثبات است روایات صریح مسئولیت والدین یا سرپرستان را در آموزش نماز به‌طور مستقیم بیان می‌کنند و سایر روایات نیز با توصیف فرایند آموزش و تمرین کودکان به صورت غیر مستقیم این مسئولیت را تأیید می‌کنند همچنین روایات مربوط به آموزش تدریجی نماز و تسهیل آن از طریق جمع میان نمازها نشان میدهد که آموزش نماز در دوران کودکی تکلیفی یکسان و ثابت در تمام مراحل کودکی نیست بلکه فرایندی تدریجی و متناسب با ظرفیت‌های در حال رشد کودک است بر این اساس الگویی سه مرحله ای پیشنهاد شد آمادگی شناختی پیش از هفت سالگی آغاز آموزش عملی پس از شکل گیری درک اولیه از نماز و تقویت التزام عملی از نه سالگی از طریق اقدامات پیشگیرانه و انضباطی متناسب.. نتیجه‌گیری: یافته ها نشان می‌دهد که ادله نقلی اسلامی مسئولیت والدین در امر فرزندان به نماز را از طریق دلالت‌های صریح و ضمنی اثبات میکند روایات همچنین بیانگر آن است که تربیت نمازگزارانه در دوران کودکی تکلیفی یکسان در همه مراحل نیست بلکه فرایندی تدریجی و متناسب با ظرفیتهای رشدی کودک است بر این اساس الگوی سه مرحله ای شامل آمادگی شناختی پیش از هفت سالگی آغاز آموزش عملی پس از شکل گیری درک اولیه از نماز و تقویت التزام از نه سالگی با استفاده از اقدامات پیشگیرانه و انضباطی مناسب پیشنهاد می‌شود. بنابراین مسئولیت والدین در تربیت نمازگزاران شه در ادله فقهی دارد و در قالب فرایندی ساختارمند از آمادگی شناختی به آموزش عملی و سپس به التزام پایدار دینی پیش‌می‌رود.

مقاله پژوهشی

تحلیل تربیتی رکوع و سجود در رشد فردی و اجتماعی

رضا شاکری رودبارکی

دوره 13، شماره 25 ، شهریور 1405، صفحه 50-72

https://doi.org/10.22034/mft.2026.23365.1527

چکیده

هدف: این پژوهش با هدف بررسی آثار و دلالت‌های تربیتی احکام فقهی رکوع و سجود در نماز و تأثیر آن بر رشد فردی و اجتماعی انجام شده است. نماز به‌عنوان رکن اساسی دین اسلام، افزون بر جنبه عبادی، نظامی جامع برای ... بیشتر هدف: این پژوهش با هدف بررسی آثار و دلالت‌های تربیتی احکام فقهی رکوع و سجود در نماز و تأثیر آن بر رشد فردی و اجتماعی انجام شده است. نماز به‌عنوان رکن اساسی دین اسلام، افزون بر جنبه عبادی، نظامی جامع برای تربیت و تعالی انسان به شمار می‌رود. در این میان، رکوع و سجود به‌عنوان دو رکن مهم نماز، دارای احکام فقهی‌اند که در صورت درک صحیح، می‌توانند نقش مؤثری در خودسازی و شکل‌گیری جامعه‌ای متعهد و منسجم ایفا کنند. روش پژوهش: پژوهش حاضر با روش تحلیلی توصیفی و با استناد به منابع معتبر فقهی، روایی و تربیتی به بررسی ابعاد تربیتی این دو رکن پرداخته است. سؤال اصلی آن است که دلالت‌های تربیتی فردی و اجتماعی احکام فقهی رکوع و سجود چیست؟ فرضیه پژوهش بر این امر استوار است که این دو عمل، افزون بر جنبه عبادی، تمرین‌هایی ارزشمند برای تواضع، نظم، خودشناسی، خضوع و انضباط فردی هستند و در نتیجه، به ایجاد جامعه‌ای همبسته و متعهد به ارزش‌های الهی کمک می‌کنند. یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که رکوع با تأکید بر فروتنی، اطاعت و نظم، و سجود با ایجاد فرصتی برای تفکر، خودکوچک‌بینی و تقرب به خداوند، ابزارهایی قدرتمند برای رشد فردی و اجتماعی به شمار می‌روند. از منظر فردی، این اعمال باعث تقویت ایمان، خودکنترلی، صبر و سپاس‌گزاری می‌شوند و از منظر اجتماعی، با ایجاد هماهنگی در نماز جماعت، ترویج برابری و تقویت ارزش‌های اخلاقی، به شکل‌گیری جامعه‌ای دین‌مدار و مترقی کمک می‌نمایند. همچنین، احکام فقهی مرتبط با شرایط صحت رکوع و سجود، همچون طمأنینه، نیت و کیفیت ذکر، دارای دلالت‌های تربیتی مهمی هستند که در پرورش دقت، تمرکز و مسؤولیت‌پذیری تأثیرگذارند. در نهایت، رکوع و سجود نه تنها اعمالی عبادی، بلکه نظام‌های تربیتی جامعی هستند که می‌توانند الگویی برای زندگی فردی و اجتماعی متوازن و متعهد ارائه دهند. نتیجه‌گیری: رکوع و سجود نه تنها اعمال عبادی، بلکه نظام‌های تربیتی جامع برای پرورش ابعاد فردی و اجتماعی هستند. این احکام فقهی به تقویت فروتنی، نظم، برابری، و همبستگی اجتماعی کمک می‌کنند. اجرای صحیح این ارکان نماز، جامعه‌ای متواضع، منظم، و متعهد به ارزش‌های الهی شکل می‌دهد.

مقاله پژوهشی

تبیین شاخص‌های رویکرد عدالت‌محوراسلامی در زندگی و کارکردهای آن در تربیت

محمد حسن فیاض؛ مجید طرقی

دوره 13، شماره 25 ، شهریور 1405، صفحه 74-95

https://doi.org/10.22034/mft.2026.22952.1503

چکیده

هدف: تبیین رویکرد عدالت‌محوراسلامی در جامعه از اهمیت زیادی برخوردار است؛ زیرا تحقق این امر همواره از آرزوها و خواسته‌های اصلی انسان‌های دغدغه‌مند در طول تاریخ بوده و در بهبود همه ابعاد زندگی انسان ... بیشتر هدف: تبیین رویکرد عدالت‌محوراسلامی در جامعه از اهمیت زیادی برخوردار است؛ زیرا تحقق این امر همواره از آرزوها و خواسته‌های اصلی انسان‌های دغدغه‌مند در طول تاریخ بوده و در بهبود همه ابعاد زندگی انسان تأثیرگذار است. ضرورت اجرای عدالت در جامعه بشری از آن جهت مضاعف می‌گردد که این امر از اهداف اصلی پیامبران الهی بوده است؛ پس ضروری است که شاخص‌ها و کارکردهای آن، در حوزه فردی و اجتماعی بررسی گردد. هدف از این پژوهش بررسی شاخص‌های رویکرد عدالت‌محور اسلامی در زندگی فردی و اجتماعی و کارکردهای آن در تربیت است. روش پژوهش: این پژوهش با استفاده از روش توصیفی تحلیلی و استنتاج از منابع قرآنی و روایی به دنبال تبیین شاخصه‌های عدالت‌محور اسلامی است تا روشن شود مهمترین شاخص‌های عدالت‌محور و کارکردهای تربیتی آن با توجه به منابع اسلامی و فقهی چیست و چگونه تبیین می‌شود. یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد مهم‌ترین ویژگی‌های رویکرد عدالت،‌ مطلوب بودن یا هدفمندی، هدایت‌گری، قانون‌مداری وجامع‌نگریند؛ مطلوبیت به‌ این معناست که تحقق آن در جامعه و نظام تربیتی به‌عنوان هدف تلقی گردد و از لازمه هدف‌مندی، هدایت‌گری یا جهت‌دهندگی و قانون مداری یا محافظت است که با قانون عادلانه، جامعه به آسایش و رفاه هدایت می‌گردد. در عین‌حال عدالت از جامعیت برخوردار و در بخش‌های مختلف زندگی اجتماعی انسان، ساری و جاری است. عدالت در بسیاری از مسایل فقهی نیز مطرح گردیده و احراز عدالت در عبادات جمعی مانند امامان جمعه و جماعت و اجرای احکام عادلانه در جامعه ضروری است. بدین ترتیب جایگاه عدالت در فقه نیز با اهمیت بوده و در بخش‌های مختلف فقهی، نگاه عادلانه ضروری است؛ قضاوت قاضی بین متخاصمین، رفتار عادلانه در جامعه، خانواده و مسائل تربیتی و اجتماعی از مصادیق بارز مباحث فقهی است که مکلف باید رعایت نماید. نتیجه‌گیری: کارکردهای تربیتی عدالت در دو بعد فردی و اجتماعی قابل تبیین است؛ شایستگی در امور فردی، پرورش نیروی متعهد، مسؤلیت‌پذیر و رفاه مردم در بعد اجتماعی از مهمترین کاربردهای تربیتی است. در سایه عدالت، انسان مسؤل، پاسخگو و متعهد در امور اجتماعی تربیت می‌شود و برایند آن آسایش جامعه است.

مقاله پژوهشی

5وظایف حکومت اسلامی در پرورش نظم و انضباط اجتماعی در کودکان و نوجوانان

سید سخی‌داد موسوی؛ محمد لطیف مطهری

دوره 13، شماره 25 ، شهریور 1405، صفحه 96-122

https://doi.org/10.22034/mft.2026.21234.1452

چکیده

چکیدهنظم و انضباط اجتماعی، به‌عنوان یکی از ارکان بنیادین جامعه‌ی بالنده و پویا، ریشه در تربیت صحیح نسل آینده دارد. ازاین‌رو، هدایت رفتارهای اجتماعی کودکان و نوجوانان مطابق با آموزه‌های دینی، قوانین ... بیشتر چکیدهنظم و انضباط اجتماعی، به‌عنوان یکی از ارکان بنیادین جامعه‌ی بالنده و پویا، ریشه در تربیت صحیح نسل آینده دارد. ازاین‌رو، هدایت رفتارهای اجتماعی کودکان و نوجوانان مطابق با آموزه‌های دینی، قوانین حکومت اسلامی، فرهنگ بومی و سنت‌های اصیل جامعه، ضرورتی انکارناپذیر به‌شمار می‌رود. فاصله‌گرفتن از هنجارهای مشروع و مقبول، موجب بروز بسیاری از آسیب‌ها و ناهنجاری‌های اجتماعی شده و جامعه را با مشکلات بی‌شماری مواجه می‌سازد. در این میان، پرورش نظم و انضباط در نسل نو، نه‌تنها ضرورتی اجتماعی، بلکه تکلیفی شرعی بر عهده‌ی حکومت اسلامی تلقی می‌شود. پرسش اصلی آن است که حکومت اسلامی چه وظایفی در قبال تحقق نظم و انضباط اجتماعی در کودکان و نوجوانان دارد؟ این پژوهش با روش توصیفی‑تحلیلی و با استناد به آیات و روایات، به بررسی تکلیف شرعی حکومت اسلامی و ابعاد این مسئولیت پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهند که ایفای این وظیفه مستلزم سیاست‌گذاری هدفمند، بهره‌گیری از ظرفیت خانواده، مدرسه و نهادهای فرهنگی‑مذهبی، و توجه همه‌جانبه به مسائل دینی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی است. برخی از این وظایف در قلمرو واجبات شرعی قرار دارند و انجام آن‌ها بر حکومت اسلامی واجب است و دیگر موارد نیز دارای اولویت و رجحان عرفی و دینی هستند.

مقاله پژوهشی

بررسی سکوت مربی نسبت به معاصی متربی در تزاحم های تربیتی از منظر فقه تربیت

احمد سعیدی؛ جواد محمدی

دوره 13، شماره 25 ، شهریور 1405، صفحه 122-145

https://doi.org/10.22034/mft.2026.21607.1464

چکیده

هدف: این پژوهش با هدف بررسی حکم فقهی سکوت مربی در برابر برخی معاصی متربی در شرایط تزاحم تربیتی انجام شده است؛ به‌ویژه هنگامی که متربی به چند گناه مبتلا بوده و ظرفیت پذیرش هم‌زمان نهی از همه آنها را ندارد ... بیشتر هدف: این پژوهش با هدف بررسی حکم فقهی سکوت مربی در برابر برخی معاصی متربی در شرایط تزاحم تربیتی انجام شده است؛ به‌ویژه هنگامی که متربی به چند گناه مبتلا بوده و ظرفیت پذیرش هم‌زمان نهی از همه آنها را ندارد و سکوت مربی ممکن است از سوی متربی به‌منزله اذن در معصیت تلقی شود. روش پژوهش: مقاله با روش تحلیلی‑اجتهادی و تحلیل محتوای کیفی از نوع اسنادی، ابتدا به مفهوم‌شناسی واژگان کلیدی پرداخته، سپس ادله مخالف (حرمت اذن در معصیت، ترک نهی از منکر، بدعت، دلالت بر گناه و اعانه بر اثم) و ادله موافق (اصل تدریج در تربیت و روایات مربوط به سیره تدریجی تشریع احکام) را بررسی و اعتبارسنجی کرده است. یافته‌ها: بررسی ادله نشان داد که در فرض اطمینان مربی به عدم تأثیر نهی هم‌زمان یا ترس از بازگشت متربی به معاصی بیشتر، وجوب نهی از منکر و ارشاد جاهل ساقط می‌شود. همچنین عناوینی مانند بدعت، دلالت بر معصیت و اعانه بر اثم بر سکوت مربی صدق نمی‌کند. در بخش ادله موافق، روایات مربوط به تدریج در تحریم خمر، اصل رعایت تدریج برای همراهی متربی با دین و جلوگیری از هلاکت معنوی او را تأیید می‌کند و نشان می‌دهد که ملاک همراهی با دین بر ملاک انجام برخی اعمال خاص تقدم دارد. نتیجه‌گیری: در شرایط تزاحم تربیتی، سکوت موقت مربی نسبت به برخی معاصی و تمرکز بر نهی از منکری خاص، نه تنها حرام نیست، بلکه در راستای حکمت تربیتی اسلام و مصلحت حفظ ارتباط متربی با دین و پیشگیری از هلاکت معنوی اوست. این ترخیص، اذن شرعی نیست، بلکه اذن تربیتی موقتی برای تسهیل فرایند اصلاح تدریجی است و با رعایت حدود شرعی، می‌تواند راهکاری کارآمد در مواجهه با چالش‌های میدانی تربیت دینی باشد.

مقاله پژوهشی

مبانی فقهی الگوی تربیت اقتصادی - معیشتی اسلام

عبدالله انصاری؛ مجید طرقی؛ حسین کارآمد

دوره 13، شماره 25 ، شهریور 1405، صفحه 146-152

https://doi.org/10.22034/mft.2026.21875.1471

چکیده

هدف: این مقاله با هدف تبیین و تحلیل مبانی فقهی الگوی تربیت اقتصادی-معیشتی اسلامی تدوین شده است. در عصری که سبک زندگی مادی‌گرایانه و مصرف‌گرایی، ارزش‌های اخلاقی و معنوی را به چالش کشیده است، بازگشت به ... بیشتر هدف: این مقاله با هدف تبیین و تحلیل مبانی فقهی الگوی تربیت اقتصادی-معیشتی اسلامی تدوین شده است. در عصری که سبک زندگی مادی‌گرایانه و مصرف‌گرایی، ارزش‌های اخلاقی و معنوی را به چالش کشیده است، بازگشت به آموزه‌های اصیل اسلام، به‌ویژه در حوزه اقتصاد و معیشت، امری ضروری و حیاتی به نظر می‌رسد. اسلام به عنوان یک دین جامع، چارچوبی کامل برای ساماندهی حیات فردی و اجتماعی ارائه می‌دهد که تربیت اقتصادی-معیشتی یکی از ارکان اساسی آن است. روش پژوهش: این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و با اتکاء به منابع اصلی فقه اسلامی (قرآن کریم و سنت معصومین:) و همچنین دیدگاه‌های فقهای عظام، به بررسی مولفه‌ها و اصول بنیادین این الگو می‌پردازد. در این راستا، ابتدا مفاهیم کلیدی چون تربیت، اقتصاد و معیشت از منظر اسلامی تعریف و نسبت آن‌ها با یکدیگر روشن می‌شود. سپس، مبانی هستی‌شناختی و انسان‌شناختی که زیربنای این الگو را تشکیل می‌دهند، مورد کنکاش قرار می‌گیرد. یافته‌ها: در پژوهش، اصول فقهی چون حلیت و حرمت، ضرورت کار و تلاش، وجوب انفاق، حرمت ربا، قناعت، پرهیز از اسراف و عدل اقتصادی به عنوان پایه‌های اصلی این تربیت بررسی شده و مولفه‌های کاربردی آن در حوزه‌های کسب و کار و مصرف و همچنین مسئولیت‌های اجتماعی تشریح می‌گردد. در نهایت، کارکردهای فردی و اجتماعی این الگو در ابعاد تقوا، استقلال مالی، آرامش روانی، عدالت اجتماعی و همبستگی مورد تاکید قرار گرفته و ضرورت پیاده‌سازی آن در زندگی معاصر مورد اشاره قرار می‌گیرد. نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که تربیت اقتصادی-معیشتی اسلامی، با تکیه بر مبانی فقهی غنی، راهکاری جامع برای دستیابی به سعادت دنیوی و اخروی، و تحقق جامعه‌ای سالم، پویا و عادلانه است.

مقاله پژوهشی

ارزیابی فقهی و حقوقی نقش تربیت در حضانت کودک

عبدالصمد علی آبادی؛ الهام سادات رضوانی

دوره 13، شماره 25 ، شهریور 1405، صفحه 154-178

https://doi.org/10.22034/mft.2026.22017.1475

چکیده

هدف: حضانت یکی از مفاهیم مهم در نظام فقهی و حقوقی ایران است که غالباً بر تأمین نیازهای مادی و مراقبت جسمانی کودک تمرکز دارد. با این حال، به نظر می‌رسد در فقه و قانون، تربیت به‌عنوان عنصری مستقل از حضانت ... بیشتر هدف: حضانت یکی از مفاهیم مهم در نظام فقهی و حقوقی ایران است که غالباً بر تأمین نیازهای مادی و مراقبت جسمانی کودک تمرکز دارد. با این حال، به نظر می‌رسد در فقه و قانون، تربیت به‌عنوان عنصری مستقل از حضانت تلقی شده و کمتر به‌طور دقیق مورد بررسی قرار گرفته است. این وضعیت موجب شده است که حضانت عمدتاً به جنبه‌های اجرایی و مالی محدود شود و جایگاه تربیتی آن به‌درستی تبیین نگردد. ازاین‌رو، هدف این پژوهش بررسی این پرسش است که آیا حضانت شامل تربیت کودک نیز می‌شود یا خیر. روش: این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و با استفاده از منابع فقهی و حقوقی انجام شده است. در این راستا دیدگاه‌های مطرح درباره رابطه حضانت و تربیت مورد بررسی، تحلیل و مقایسه قرار گرفته است تا جایگاه تربیت در مفهوم حضانت روشن شود. یافته‌ها: بررسی دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که دو نظریه اصلی در این زمینه وجود دارد. نظریه عدم شمول حضانت بر تربیت، حضانت را صرفاً ناظر بر نگهداری و تأمین نیازهای جسمانی کودک دانسته و تربیت را امری مستقل از آن می‌داند. در مقابل، نظریه شمول حضانت بر تربیت بر این باور است که حضانت علاوه بر مراقبت جسمانی، شامل پرورش روحی، اخلاقی و اجتماعی کودک نیز می‌شود و والدین در دوران حضانت مسئول هدایت تربیتی فرزند هستند. نتیجه‌گیری: نتیجه آنکه نظریه شمول حضانت بر تربیت از پشتوانه استدلالی قوی‌تری برخوردار است. همچنین معیارهایی مانند ماهیت حضانت که بدون تربیت ناقص خواهد بود، ضرورت هدایت والدین در شکل‌گیری شخصیت کودک، و نیز استناد به قیاس اولویت و قاعده لاضرر، برتری این دیدگاه را تقویت می‌کنند.

مقاله پژوهشی

وظیفه‌مندی حکومت در برنامه‌ریزی آموزشی با استناد به قواعد فقهی

علیرضا جانعلی زاده؛ محمدهادی فاضل؛ مجید طرقی

دوره 13، شماره 25 ، شهریور 1405، صفحه 180-203

https://doi.org/10.22034/mft.2026.22467.1494

چکیده

هدف: نظام آموزشی هر جامعه، بستر تحقق اهداف دینی، اخلاقی و اجتماعی و یکی از عوامل اساسی توسعه کشور است. تحقق این اهداف، مستلزم برنامه‌ریزی آموزشی متناسب با نیازهای جامعه است. با توجه به توانایی و اقتدار ... بیشتر هدف: نظام آموزشی هر جامعه، بستر تحقق اهداف دینی، اخلاقی و اجتماعی و یکی از عوامل اساسی توسعه کشور است. تحقق این اهداف، مستلزم برنامه‌ریزی آموزشی متناسب با نیازهای جامعه است. با توجه به توانایی و اقتدار حکومت اسلامی در تحقق این امر، هدف این پژوهش پاسخ به این سؤال اصلی است که وظیفه‌مندی حکومت در برنامه‌ریزی آموزشی با استناد به قواعد فقهی چیست؟ روش پژوهش: این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و بر اساس شیوه اجتهادی شیعه، قواعد فقهی مرتبط با وظیفه حکومت در برنامه‌ریزی آموزشی را بررسی کرده است. یافته‌ها: قاعده هدایت، وجوب حفظ نظام، دفاع از مسلمانان، حفظ عزت مسلمین و وجوب نشر علم، در رویکرد فقه فردی، بر وجوب کفایی برنامه‌ریزی آموزشی دلالت دارند؛ زیرا نهادهایی همچون علما و خانواده نیز در این زمینه وظیفه دارند. در رویکرد فقه حکومت، نظام‌سازی آموزشی برای تأمین نیازهای جامعه واجب بوده و بر عهده حکومت و مجموعه عناصر آموزشی آن است. برنامه‌ریزی آموزشی در سطح کلان شامل تبیین وضع موجود، شناخت نقاط ضعف و قوت، انتخاب اهداف و خط‌مشی‌ها، تعیین اولویت‌ها و تهیه برنامه اجرایی است. نتیجه‌گیری: حکومت اسلامی در چارچوب فقه حکومتی، نسبت به نظام‌سازی و برنامه‌ریزی آموزشی برای تأمین نیازهای جامعه وظیفه دارد. وجوب برنامه‌ریزی آموزشی به احکام الزامی و مبتلابه جامعه اختصاص دارد و در موارد فراتر از آن، مستحب است؛ همچنین در شرایطی مانند نیاز جامعه اسلامی برای حفظ نظام اجتماعی، این برنامه‌ریزی به حکم وجوب می‌رسد.

مقاله پژوهشی

بنیادهای فقهی و حقوقی حق کودک بر آموزش و تربیت با تکیه بر نظریه تلازم حق و تکلیف

محمد جعفرزاده؛ اباذر افشار

دوره 13، شماره 25 ، شهریور 1405، صفحه 204-226

https://doi.org/10.22034/mft.2026.22501.1493

چکیده

هدف: امروزه اهتمام به حقوق کودک در راستای پرورش نسلی صالح و متعهد، بیش از پیش اهمیت یافته است؛ به‌ویژه در جهانی که حقوق کودک تحت تأثیر ناملایمات ایدئولوژیکی و تحولات سیاسی و اجتماعی قرار دارد. ازاین‌رو، ... بیشتر هدف: امروزه اهتمام به حقوق کودک در راستای پرورش نسلی صالح و متعهد، بیش از پیش اهمیت یافته است؛ به‌ویژه در جهانی که حقوق کودک تحت تأثیر ناملایمات ایدئولوژیکی و تحولات سیاسی و اجتماعی قرار دارد. ازاین‌رو، پژوهش حاضر با هدف تبیین بنیادهای فقهی و حقوقی حق کودک بر آموزش و تربیت، با تأکید بر نظریه تلازم حق و تکلیف، انجام شده است. روش پژوهش: این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی و با استناد به منابع فقهی و حقوقی انجام شده است. یافته‌ها: فقه اسلامی، با استناد به ادله قرآنی، روایی و قواعد فقهی، حق آموزش و تربیت را به‌مثابه حقی ذاتی و اصیل برای کودک به رسمیت می‌شناسد و با تکیه بر ملازمه حق و تکلیف، مسئولیت تحقق آن را بر عهده والدین و سایر عوامل تربیتی قرار می‌دهد. همچنین، نگاه جامع دین به تربیت، همراه با نظام پاداش و عقاب، انگیزه لازم برای عمل به این تکلیف را فراهم می‌آورد. در مقابل، منابع حقوقی، اگرچه این حق را به‌عنوان مسئولیتی مشترک میان خانواده و حکومت تعریف کرده‌اند، نوع نگاه آن‌ها به حق آموزش و تربیت عمدتاً سطحی و این‌جهانی است و ابعاد ارزشی، فرامادی و معنوی تربیت در آن کمتر مورد توجه قرار گرفته است. نتیجه‌گیری: بر این اساس، رویکرد فقهی با پشتوانه وحیانی خود، افزون بر تبیین الزامات شرعی حق آموزش و تربیت، راهبردهایی عملی و هماهنگ با نیازهای مادی و معنوی کودک ارائه می‌دهد. نوآوری این پژوهش در تلفیق نظام‌مند دو منظومه فقهی و حقوقی و تبیین استدلالی مبانی فقهی حق کودک بر آموزش و تربیت با تکیه بر نظریه تلازم حق و تکلیف است.

مقاله پژوهشی

تعارض حق استیلاد زوجین با قواعد فقهی و مقتضیات نکاح

عذرا پورمحمودآبادی؛ عبد الله امیدی فرد

دوره 13، شماره 25 ، شهریور 1405، صفحه 228-251

https://doi.org/10.22034/mft.2026.23374.1510

چکیده

هدف: : این مقاله به بررسی تعارض حق استیلاد زوجین با قواعد فقهی و مقتضیات عقد نکاح می‌پردازد و می‌کوشد جایگاه فقهی فرزندآوری، امکان شرط عدم استیلاد، و حدود حقوق متقابل زن و شوهر را در پرتو فقه امامیه تبیین ... بیشتر هدف: : این مقاله به بررسی تعارض حق استیلاد زوجین با قواعد فقهی و مقتضیات عقد نکاح می‌پردازد و می‌کوشد جایگاه فقهی فرزندآوری، امکان شرط عدم استیلاد، و حدود حقوق متقابل زن و شوهر را در پرتو فقه امامیه تبیین کند. همچنین به دنبال یافتن راهکارهای فقهی برای حل تعارض حقوقی میان زوجین در مسائل مربوط به باروری و کنترل تولیدمثل است. روش پژوهش: پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه منابع فقهی، روایی و قواعد عام فقهی انجام شده است. در این پژوهش، ادله موافق و مخالف اعتبار شرط عدم استیلاد، مفهوم مقتضای ذات و مقتضای اطلاق عقد نکاح، و نیز قواعدی مانند لاضرر، لاحرج، سلطنت، اهم و مهم و حسن معاشرت بررسی و تحلیل شده است. یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد استیلاد برخلاف برخی دیدگاه‌ها، از «مقتضیات ذات» عقد نکاح نیست، بلکه از «مقتضیات اطلاق» آن محسوب می‌شود ؛ ازاین‌رو، اصل فرزندآوری در نکاح مطلوب و مورد تأکید شارع است، اما الزام به آن به‌صورت مطلق از ماهیت عقد استفاده نمی‌شود. بر این اساس، شرط عدم استیلاد در ضمن عقد نکاح، در صورت عدم تعارض با موازین شرعی و عرفی، از نظر فقهی معتبر است. همچنین یافته‌ها حاکی از آن است که در صورت بروز تعارض میان حقوق زوجین مانند حق زوجه بر سلامت بدن و حق زوج بر استیلاد یا تعارض با حق حیات جنین، نمی‌توان به سادگی یکی را بر دیگری مقدم دانست، بلکه نیاز به استفاده از قواعد موازنه‌ای است و قواعدی مانند لاضرر، لاحرج و اهم و مهم در حل تعارض نقش تعیین‌کننده دارند. نتیجه‌گیری: بر اساس این پژوهش، حق استیلاد در فقه امامیه حقی مشترک و قابل تنظیم در چارچوب مصالح و شرایط واقعی زوجین است. بنابراین، در صورت تعارض، باید با تکیه بر قواعد فقهی همچون قاعده «اهم و مهم» در موارد تهدید سلامت یا حیات و با رعایت «حسن معاشرت» بر پایه مدارا و توافق دوجانبه، «مصلحت‌سنجی» با توجه به شرایط خاص خانواده و جامعه و پرهیز از تحمیل ضرر، میان اقتضائات نکاح و حقوق متقابل زوجین توازن برقرار کرد.

مقاله پژوهشی

واکاوی فقهی اصل تحفظ و دلالت‌های آن در تربیت جنسی کودک

مریم شریعتی؛ کبری پورعبداله

دوره 13، شماره 25 ، شهریور 1405، صفحه 252-274

https://doi.org/10.22034/mft.2026.22663.1502

چکیده

هدف: تربیت جنسی از مهم‌ترین و مؤثرترین ساحت‌های تربیتی است که بر اساس یافته‌های روان‌شناسی، از همان اوان کودکی و حتی پیش از تولد آغاز می‌شود و کنش‌ها و واکنش‌های والدین، شاکله بنیادین روحیه، اخلاق ... بیشتر هدف: تربیت جنسی از مهم‌ترین و مؤثرترین ساحت‌های تربیتی است که بر اساس یافته‌های روان‌شناسی، از همان اوان کودکی و حتی پیش از تولد آغاز می‌شود و کنش‌ها و واکنش‌های والدین، شاکله بنیادین روحیه، اخلاق و گرایش‌های کودک را شکل می‌دهد. در این میان، «اصل تحفظ» یکی از ارکان کلیدی، در فرایند است که به معنای قرار دادن کودک در مسیر طبیعی رشد الهی و جلوگیری از آشنایی زودرس و بیداری پیش‌ازموعد غریزه جنسی وی است. این پژوهش با هدف تبیین و اثبات این اصل انجام شده است. روش پژوهش: این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه‌ای، به واکاوی نصوص شرعی و آرای فقهای امامیه پرداخته است. همچنین، با به‌کارگیری سازوکارهای اجتهادی همچون قیاس اولویت، تنقیح مناط، دفع ضرر محتمل و سیره متشرعه، امکان استنباط و اثبات «اصل تحفظ» بررسی شده است. یافته‌ها: یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که اگرچه عبارت «اصل تحفظ» به صورت صریح در متون دینی نیامده است، اما مضامین آن به صورت ضمنی در متون دینی، پراکنده است. این پژوهش با بهره‌گیری از سازوکارهای اجتهادی یادشده، به استنباط و اثبات «اصل تحفظ» به عنوان یک اصل راهبردی در تربیت جنسی کودکان، به ویژه در مسائل نوپدید، نائل آمده و همچنین «الگوی سه‌بعدی» را برای والدین و نظام تربیتی ارائه کرده است. نتیجه‌گیری: بر اساس یافته‌های پژوهش، می‌توان «اصل تحفظ» را به‌عنوان یک اصل راهبردی در تربیت جنسی کودک در نظر گرفت و بسیاری از احکام جزئی در حوزه‌هایی مانند استیذان و عدم تحریک جنسی را ذیل این اصل کلان تبیین و تنظیم نمود.

دوره 13 (1405)

دوره 12 (1404)

دوره 11 (1403)

دوره 10 (1402)

دوره 9 (1401)

دوره 8 (1400)

دوره 7 (1399)

دوره 6 (1398)

دوره 5 (1397)

دوره 4 (1396)

دوره 3 (1395)

دوره 2 (1394)

دوره 1 (1393)

دوره 04 (1388)

دوره 03 (1387)

دوره 02 (1386)

دوره 01 (1384)

دوره و شماره: دوره 13، شماره 25، شهریور 1405، صفحه 1-250

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده