نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• علی زارع قراملکی ¹
• قدیرعلی شمس ²

¹ طلبه سطح چهار فقه تربیت حوزه علمیه قم، قم، ایران.

² استاد درس خارج حوزه علمیه قم، قم، ایران.

چکیده

هدف: این پژوهش با هدف تعیین «حدود تربیت اعتقادی اصل توحید» از منظر فقهی انجام شده است. با توجه به مسئولیت والدین و مربیان در تربیت اعتقادی کودکان، پرسش اصلی آن است که چه مقدار از معارف مرتبط با خداوند (ذات، یگانگی و صفات) به صورت الزامی باید آموزش داده شود و چه مقدار خارج از محدوده وجوب قرار دارد.
روش پژوهش: این تحقیق با روش استنباطی و رویکرد اجتهادی انجام شده است. ابتدا مقتضای اصل عملی (برائت و احتیاط) و ادله عام تربیت (آیات و روایات جامع تربیتی و قواعدی مانند ارشاد جاهل و هدایت) بررسی گردید. سپس ادله خاص شامل دلیل عقل، آیات قرآن، اجماع، ارتکاز متشرعه و سه دسته روایات مرتبط با شناخت ذات، یگانگی و صفات الهی مورد ارزیابی سندی و دلالی قرار گرفت. در نهایت با جمع‌بندی میان ادله، حدود واجب تربیت اعتقادی استخراج شد.
یافته‌ها: اصل عملی احتیاط اقتضا می‌کند در تربیت اعتقادی جانب احتیاط رعایت شود. ادله عام تربیت بر وجوب اصل تربیت دلالت دارند اما محدوده دقیق را مشخص نمی‌کنند. از میان ادله خاص، دلایل عقلی (وجوب شکر منعم و دفع ضرر محتمل) تنها شناخت اجمالی خداوند را ایجاب می‌کنند. آیات قرآن بیشتر ناظر به پیامدهای کفر هستند. اجماع مدرکی و ارتکاز متشرعه نیز از اعتبار کافی برای تعیین حدود تفصیلی برخوردار نیستند. روایات صحیح (دسته اول و دوم) بر وجوب شناخت ذات و یگانگی خداوند از طریق شهادت به «لا اله الا الله» دلالت دارند. بررسی دلالی روایات نشان می‌دهد که این شهادت مستلزم شناخت مجموعه‌ای از صفات کلیدی الهی (حیات، علم، قدرت، حکمت و مالکیت) است که معبود حق را از معبودهای باطل متمایز می‌سازد.
نتیجه‌گیری: حد واجب در تربیت اعتقادی اصل توحید عبارت است از: شناخت اجمالی ذات و یگانگی خداوند همراه با آموزش صفاتی که در تحقق عبودیت حقیقی نقش دارند. شناخت تفصیلی تمامی صفات و مراتب عالی توحید وجوب ندارد.

کلیدواژه‌ها

• تربیت
• تربیت اعتقادی
• اصل توحید
• فقه تربیت
• حدود تربیت
• تربیت کودک

موضوعات

• فقه تربیتی

عنوان مقاله [English]

A jurisprudential study of the limits of doctrinal education on the principle of monotheism

نویسندگان [English]

• Ali Zare Qaramaleki ¹
• Qadirali Shams ²

¹ Fourth-level student of Jurisprudence of Education, Islamic Seminary of Qom, Qom, Iran.

² Professor of external courses at Qom Seminary, Qom, Iran.

چکیده [English]

Objective: This study aims to determine the "limits of religious education concerning the principle of monotheism (tawḥīd)" from a jurisprudential (fiqhī) perspective. Given the responsibility of parents and educators in the religious education of children, the main question is what amount of knowledge related to God (His essence, oneness, and attributes) must be taught as obligatory, and what amount falls outside the scope of obligation.
Method: This research was conducted using an inferential method with an ijtihādī approach. First, the requirements of the practical principle (al-barāʾah and al-iḥtiyāṭ) and general educational proofs (verses and comprehensive traditions on education, as well as rules such as guiding the ignorant and guidance) were examined. Next, specific proofs including reason, Qur'anic verses, consensus (ijmāʿ), the established practice of the religious community (irtikāz al-mutasharriʿah), and three categories of traditions related to knowledge of God's essence, oneness, and attributes were evaluated in terms of their chains of transmission (sanad) and implications (dalālah). Finally, by synthesizing the proofs, the obligatory limits of religious education were deduced.
Results: The practical principle of iḥtiyāṭ (precaution) necessitates that caution be observed in religious education. General educational proofs indicate the obligation of education in principle but do not specify its precise limits. Among the specific proofs, rational arguments (the obligation to thank the benefactor and the avoidance of probable harm) only require a general and summary knowledge of God. Qur'anic verses primarily address the consequences of disbelief. Documented consensus (ijmāʿ madrakī) and irtikāz al-mutasharriʿah lack sufficient validity for determining detailed limits. Authentic traditions (the first and second categories) indicate the obligation of knowing God's essence and oneness through the testimony "Lā ilāha illā Allāh." A contextual analysis of these traditions shows that this testimony necessarily entails knowledge of a set of key divine attributes (life, knowledge, power, wisdom, and sovereignty) that distinguish the true object of worship from false ones.
Conclusion: The obligatory limit in the religious education of monotheism consists of a general knowledge of God's essence and oneness, along with teaching the attributes that play a role in realizing true servitude ('ubūdiyyah). Detailed knowledge of all divine attributes and the higher levels of monotheism is not obligatory.

کلیدواژه‌ها [English]

• Education
• religious education
• the principle of monotheism
• jurisprudence of education
• limits of education
• child education