نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 فقه مقارن- مدرسه علمیه عالی نواب - حوزه علمیه خراسان رضوی- مشهد مقدس- ایران
2 استاد خارج فقه و اصول در حوزه علمیه مشهد؛ استادیار مرکز تخصصی آخوند خراسانی (وابسته به دانشگاه باقرالعلوم علیهالسلام)، مشهد، ایران.
چکیده
هرچند در میان فقیهان مذاهب اسلامی، در ضرورت آموزش واجبات عبادی به کودکان- با رعایت اصل تدریج، تمرین و تشویق- اختلافی وجود ندارد، اما آموزش عبادات مستحب همواره محل بحث و چالش بوده است. بسیاری از فقیهان، آموزش مستحبات را از دایرۀ تکلیف خارج دانسته و آن را خارج از مسئولیت تربیتی پدر و مادر تلقی میکنند؛ و به استناد دلایل و شواهدی، عبادات مستحب را ویژۀ بالغان، بلکه برخی از اساس عبادات کودکان را فاقد شرایط صحت میدانند. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و با رویکردی فقهی، به تحلیل دیدگاههای مخالفان و نقد مستند آنها میپردازد. یافتهها نشان میدهد که دیدگاه مانعین، با تفسیر محدود از مفهوم تکلیف موجب تصور عدم مسئولیت والدین برای آموزش مستحبات شده است؛ در حالی که براساس عمومات و اطلاقات قرآنی و روایی، هیچ مانعی در برابر مسئولیت والدین نسبت به آموزش عبادات مستحب وجود ندارد، بلکه شواهدی در سنت و سیره، گویای این مسئولیت است. افزون بر این، نباید این مسئولیت تربیتی الزامی والدین، مستلزم وجوب فقهی مستحبات یا کسب ثواب مستقیم نسبت به کودکان، تلقی شود؛ بلکه این مستحبات به عنوان تمرینی تربیتی، در پرورش معنویت، ایمان و خودکنترلی کودک نقش دارد و موجب آمادگی روانی و رفتاری وی برای پذیرش تکالیف شرعی واجب و مستحب در دوران بلوغ میشود.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
Criticism of parents' lack of responsibility in teaching children recommended acts of worship
نویسندگان [English]
- hamed taghizadeh 1
- mojtaba elahi.khorasani 2
1 Contemporary Jurisprudence - Nawab Higher Seminary - Khorasan Razavi Seminary - Holy Mashhad - Iran
2 Professor of Jurisprudence and Principles at Mashhad Seminary; Assistant Professor at the Khorasani Akhund Specialized Center (affiliated with Baqir-ul-Ulum University), Mashhad, Iran.
چکیده [English]
Although there is no disagreement among Islamic jurists regarding the necessity of teaching obligatory acts of worship to children—based on the principles of gradual familiarization, practice, and encouragement—the teaching of recommended (mustahabb) acts of worship has long been a subject of contention. Many jurists exclude the instruction of recommended rituals from the sphere of legal obligation, considering it outside the educational responsibility of parents. Relying on certain evidences, they argue that recommended acts are meant exclusively for adults, and some even regard children’s worship as lacking the conditions for validity.
This study, employing a descriptive–analytical method within a jurisprudential framework, examines and critiques these opposing views and their reasoning. The findings indicate that such restrictive interpretations of taklīf (religious obligation) have led to the misunderstanding that parents bear no responsibility for teaching recommended acts. However, based on the general and absolute Qur’anic and Prophetic evidences, no barrier exists against assigning this educational duty to parents; on the contrary, numerous textual and practical examples affirm such responsibility. Moreover, this parental duty should not be construed as implying a juridical obligation of the recommended acts themselves or a direct acquisition of reward for the child’s performance. Rather, teaching these recommended practices serves as a formative training process that nurtures spirituality, faith, and self-control in children, thereby preparing them psychologically and behaviorally to embrace both obligatory and recommended acts of worship upon reaching maturity.
کلیدواژهها [English]
- Recommended Acts of Worship
- Religious ObligationParental responsibility
- Children’s Worship
- Child Education
- Jurisprudential Schools
- Fiqh of Education
* قرآن کریم
* نهج البلاغه
- ابن منظور، محمد بن مکرم(1414)، لسان العرب، 15ج، سوم، بیروت، دار الفکر _ دار صادر.
- اصفهانی، محمدحسین(1416)، بحوث فی الأصول. 1ج، هفتم، قم، موسسه نشر اسلامی.
- اعرافی، علیرضا(1400)، تربیت فرزند با رویکرد فقهی. 1ج، دوم، قم، موسسه اشراق و عرفان.
- اعرافی، علیرضا و جمعی از نویسندگان(1395)، فقه تربیتی. 3ج، قم، موسسه اشراق و عرفان.
- اعرافی، علیرضا (1395)، احکام تربیت فرزند، 1ج، اول، قم، موسسه اشراق و عرفان.
- انصاری، قدرتالله(1391)، احکام و حقوق کودکان در اسلام، 2ج، اول، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار.
- آخوند خراسانى، محمدکاظم بن حسین(1409)، کفایة الأصول، 2ج، اول، قم، موسسه آل البیت(.
- بحرانی، یوسف بن احمد(1405)، الحدائق الناضره فی احکام العتره الطاهره، پژوهش: محمد تقی ایروانی و سید عبدالرزاق مقرم، 22ج، پنجم، بیروت، دار الأضواء.
- برقی، احمدبن محمدبن خالد(1371) المحاسن، پژوهش: جلال الدین محدث، 2 ج، دوم، قم، دار الکتب الاسلامیه.
- بیژنی، مهدی (1392). «رهیافتهای قرآنی دربارۀ حقوق کودک» پژوهشهای میانرشتهای قرآن کریم، ش 2. ص100-110.
- پارسا، محمد(1372)، روانشناسی یادگیری بر بنیاد نظریهها، 1ج، دوم، تهران، بعثت.
- جلالی مازندرانی، محمود(1418) المحصول فی علم الاصول، تقریرات درس آیة اللّه سبحانی. 4ج، چهارم، قم، مؤسسه امام صادق%.
- جلائی نوبری، حسین(1399)، «روشهای تربیت عبادی فرزندان در سیره معصومین(»، پژوهشات جدید در علوم انسانی. ش 59. ص291-304.
- جمعی از نویسندگان(1412)، موسوعة احکام الاطفال و ادلّتها. 7ج، پنچم، قم، مرکزفقهی ائمه اطهار(.
- جوهرى، اسماعیل بن حماد، الصحاح- تاج اللغة و صحاح العربیة، 6 ج، اول، لبنان، دارالعلم للملایین.
- حاجیدهآبادی، محمد علی (1383)، «درآمدی بر الزام فرزندان به تکالیف دینی». مجله حوزه و دانشگاه. ش40. ص50-71.
- حر عاملى، محمد بن حسن، وسایل الشیعه، 30ج، سوم، قم، مؤسسه آل البیت(.
- حرانی، حسن بن علی ابن شعبه، تحف العقول، پژوهش: علی اکبر غفاری، 1ج، دوم, قم، جامعه مدرسین حوزه قم.
- حسینیزاده، سید علی (1390) سیره تربیتی پیامبر و اهلبیت(. نگرشی بر آموزش با تاکید بر آموزشهای دینی. 4ج. پنچم، تهران، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
- حکیم، محمد تقی، (1418) اصول العامه للفقه المقارن، 1ج، دوم، بیروت، مؤسسة آلالبیت(.
- حکیم، سید محسن طباطبایى(1416)، مستمسک العروة الوثقى. 14ج، اول، قم، مؤسسة دارالتفسیر.
- حلّى، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى، (1412) منتهى المطلب فی پژوهش المذهب، 15ج، اول، مشهد، مجمع البحوث الإسلامیة.
- خمینی، روح اللّه(1415)، مناهج الوصول الی علم الاصول. 1ج، اول، موسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی، تهران.
- خویی، سید ابوالقاسم(1413)، الهدایه فی الاصول. تقریرات صافى اصفهانى، 4ج، دوم، . قم، موسسه صاحب الامر.
- خویی، سید ابوالقاسم(1418)، فقه الشیعه. شارح: موسوی خلخالی، محمد مهدی، 6ج، اول، قم، موسسه الآفاق.
- خویی، سید ابوالقاسم(1410) محاضرات فی أصول الفقه، 5ج، سوم، قم، انصاریان.
- دهخدا، علیاکبر (1385-1390) لغتنامه. ۲ج. اول، تهران، انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد(1404)، المفردات فی غریب القرآن، ۱ج. دوم، بیروت، نشر الکتاب.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد(1412)، مفردات الفاظ القرآن، 1ج، اول، بیروت، دارالقلم.
- زمخشری، ابوالقاسم (1419)، اساس البلاغه. 2ج، بیروت، دارالکتب العلمیه.
- سبحانی، جعفر(1388)، الوسیط فی اصول الفقه، 2ج، چهارم، قم، موسسه امام صادق%.
- سبحانی، جعفر(1424)، الزکاه فی الشریعه الاسلامیه الغراء. 2ج، اول، قم، موسسه امام صادق%.
- سبحانی، جعفر(1416)، العبادة حدها و مفهومها، 1ج، اول، قم، مشعر.
- سجادیه، نرگس؛ آذرمنش، سعید، (1395). «زیرساختهای مفهومی دوران کودکی در تطور تاریخ، بسوی مفهومپردازی اسلامی از کودکی» فلسفه تربیت، شماره1. ص20-30.
- سیف، علی اکبر(1386)، روانشناسی پرورشی نوین، 1ج، اول، تهران، آگاه.
- شهید ثانی، زینالدین بن علی(1420)، الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه. شرح: سید محمود کلانتر، 4ج، هفتم، قم، مجمع الافکر الاسلامی.
- _____(1413)، مسالک الافهام الی تنقیح شارئع الاسلام. 15ج، اول، قم، موسسه المعارف الاسلامیه.
- شهید اول، عاملى(1417)، محمد بن مکى، الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة، 3 ج، دوم، جامعه مدرسین حوزه قم.
- شیرازى، ناصر مکارم(1428)، الاجتهاد و التقلید، 1ج، دوم، قم، انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب%.
- _____(1384)، آیات ولایت در قرآن، 1ج، دوم، قم، نسل جوان.
- صدوق، محمد بن على ابن بابویه(1413)، من لایحضره الفقیه، 4ج، دوم، قم، جامعه مدرسین حوزه قم.
- _____(1385)، علل الشرایع، 2ج، اول، قم، کتابفروشی داوری.
- صدر، سید محمد باقر(1408)، بحوث فی شرح العروة الوثقى، 4 ج، دوم، قم، مجمع آیة الله الصدر العلمی.
- _____(1421)، دروس فی علم الأصول الحلقة الأولى و الثانیة، 2ج، پنجم، قم، نشر الاسلامی.
- طباطبایی یزدی، محمد کاظم، (1414) العروه الوثقی، 2ج. دوم، بیروت-لبنان، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
- طوسی، محمد بن حسن(1414). الامالی، 1ج، اول، قم، دارالثقایه.
- _____(1387) المبسوط فی فقه الامامیه. 8ج، سوم، تهران، المکتبه المرتضویه لاحیاء آثار الجعفریه.
- _____(1407) تهذیب الاحکام، پژوهش: حسن موسوى خرسان، 10ج، چهارم، تهران، دار الکتب الإسلامیه.
- عبد الحیّ، محمود، (1440)، الاهتمام بالطفولة و اثره فی منع الانحراف و پژوهش التنمیه. 1ج، اول، قاهره، دار الفکر و القانون.
- علوان، ناصح عبدالله (1417)، تربیت الاولاد فی الاسلام. 2ج، سی ام، قاهره، دارالفکر المعاصر.
- غلامرضا، پیوندی (1389ش). «مطالعه تطبیقی معیار کودکی». حقوق اسلامی، ش 27:139-168.
- فتوحی، محمد بن احمد(1414)، شرح منتهی الارادات دقائق اولی النهی لشرح المنتهی، 7ج، چهارم، بیروت، عالم الکتاب.
- کلینی، محمدبن یعقوب(1407)، الکافی، پژوهش: علی اکبر غفارى، 8ج، چهارم، تهران، دار الکتب الاسلامی.
- فاضل لنکرانی، محمد جواد(1426، ) تفصیل الشریعة- الصوم و الاعتکاف. 1ج، اول، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار.
- مجلسی، محمدباقر(1403)، بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الأطهار(،110 ج، دوم، بیروت، دار إحیاء التراث العربی
- مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی(1398)، فرهنگنامه اصول فقه، ج1، اول، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
- مصباح، معصومه (1396ش). «نقش والدین در تربیت دینی کودک از نظر پیامبر4 و امام صادق%». مطالعات دینپژوهی. سال اول. ش2. ص61-72.
- مطهری، محمد لطیف(1398)، «وظیفۀ پدر و مادر در تربیت اقتصادی فرزندان». گفتمان فقه تربیتی، شماره 18: 151-169.
- مظفر، محمدرضا (1370)، اصول الفقه، 2ج، چهارم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
- معصومی موحد، رحیمه (1389ش). «آموزش عبادات به فرزندان در سیره و کلام معصومان(». راه تربیت. سال پنجم. ش 10. ص122-142.
- مغربى، نعمان بن محمد(1385)، دعائم الإسلام، 2 ج، دوم، قم، مؤسسه آل البیت(.
- ملکی، حسن؛ شامبلی، عباسعلی؛ شکراللهی، مهدی (1390ش). «تربیت عبادی کودکان» اسلام و پژوهشهای تربیتی، سال سوم. ش1. ص105-132.
- نجفی، محمد حسن(1404)، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، 43 ج، هفتم، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
- نراقی، ملااحمد(1415)، مستند الشیعه فی احکام الشریعه. 20ج، اول، قم، موسسه آل البیت( .
- نراقی، مهدی(1408)، عوائد الایام فی بیان قواعد الاحکام ومهمات مسایل الحلال والحرام، 1ج، سوم، قم، مکتبه البصیرتی.
- نوری، حسین بن محمدتقی(1408)، مستدرک الوسایل و مستنبط المسایل، 30ج، اول، بیروت، موسسه آل البیت( لإحیاء التراث.
- نصرتیان اهور، مهدی، (1403)، «تحلیل گسترۀ قاعدۀ لطف در اندیشۀ اصولیها» مجله نقد و نظر، دوره 29، شماره 115:63-78.
- واگر، گاگن، بریجز (1374)، اصول طراحی آموزشی، مترجم: خدیجه علیآبادی. تهران، دانا.
- هاشمی شاهرودی، محمود و جمعی از نویسندگان(1382)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت(، 9ج، اول، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهلبیت(.
- ______(1405)، بحوث فی علم الاصول، 7ج، دوم، قم، تقریرات درس آیة اللّه صدر، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه.
- هانی، محمود حسن، (2001)، «حقوق الطفل فی الفقه الاسلامی» المجله العلوم القانونیه و الاقتصادیه. العدد43.
- بناری، علی(1381)، «نگاهى به تعامل فقه و تربیت با تاکید بر نقش فقه در تربیت»، معرفت، ش57: 39-49.
- همدانی، مصطفی (1396). «تبیین مفاهیم فقهی «ممیز» و «مراهق» در موازنۀ اقوال فقیهان با آیات و روایات». مطالعات فقه تربیتی، ش7.
- یاوری، محمد جواد(1389)، «تعلیم و تربیت در سیره ائمّه اطهار(». معرفت، ش130.
- یزدی، سید محمد کاظم (1428)، العروة الوثقی. 3ج، سوم، قم، مؤسسه الاعلمی.
)